معني ومفهوم درس ني نامه -ادبيات پيش دانشگاهي
زبان و ادبیات فارسی عمومی پیش دانشگاهی
درس اول: نی نامه
1-نی:نمادغریب دور افتاده از وطن –استعاره از مولانابعنوان یک انسان آگاهبه حقایق عالم معنا-جدایی دور شدن از علم معنا-شکایت وحکایت:جناس-معنی:زمانی که نی(مولانایا روح هر انسان متعالی)حکایت میکند از هجران و جدایی خود از عالم معناشکایت می کند گوش فرا دار.
2-نفیر :فریاد و زاری با آواز بلند-نیستان :نی زار-استعاره از عالم معنا-مردوزن:مجازازهمه ی آفریدگان؛مراعات وتضاد- معنی:از زمانی که مرا از عالم معنا دور کرده انداسیر این جهان مادی شده ام و هم نوا باناله ی من همه ی آفریدگان نالیده اند. مفهوم:ناله ی همه ی موجودات از درد جدایی از عالم معناست.؛همنوایی همه ی موجودات با مولانا در شوق درک حقیقت هستی –جذبه ی پروردگار –عشق به مبدا.
3- شرحه شرحه :پاره پاره؛فراق:جدایی،(فراغ:آسایش)،اشتیاق:میل قلب است به دیدار محبوب از نظر مولانا :کشش روح کمال طلب و خدا جو در راه شناخت پروردگار و ادراک حقیقت هستی،سینه:مجازأ قلب – معنی:برای بیان درد اشتیاق شنونده ای می خواهم که دوری از حق را ادراک کرده و دلش از درد وداغ فراق سوخته باشد. مفهوم:مولانا کسی را محرم عشق می داند که عاشق دلسوخته ی هجران با شد
4- اشاره به این سخن مشهور(کل شیئ ء یرجع الی اصله) هرچیزی به اصل خویش باز می گردد منظور بازگشت به سوی خداست 0 تلمیح به آیه ی( انا لله و انا
الیه راجعون ) -اصل :جناس – دور ماندن ووصل : تضاد- معنی : با توجه به اینکه سر انجام هر چیز به اصل خود باز می گردد هر کسی که از جایگاه اصلی و مبدا هستی خود دور مانده باشد سرانجام روزگار وصال از دست رفته را می جوید و به اصل خود وبه سوی پروردگار باز میگردد 0
5- بد حالان : کسانی که سیر و سلوک آن ها به سوی حق کند است – خوش حالان : رهروان راه حق اند که از سیر به سوی حق شادمان اند- جفت : همراه و همدم 0
بدحالان و خوش حالان: تضاد و مجازا همه -نالان؛ حالان : جناس ناقص اختلافی- معنی : من (مولانا ) ناله ی عشق به حق را برای همه سر دادم چه آنانی که از عشق کم بهره بودند وچه آنانی که در عشق به حق به مراتبی رسیده بودند همراه و همدم شدم 0
مفهوم بیت : انعطاف پذیری نی : نی همراه و همد م بد حالان و خوش حالان است ؛ پس ویژگی نمادین نی همان انعطاف پذی و مدار با اقشار مختلف است 0
6- ظن : گمان ، عقیده ی فردی ، متضاد یقین- اسرار : جمع سر ، راز ها - اصرار : پا فشاری، الحاح – معنی : هر کسی در حد فهم خود ، با من همراه و هم صدا شد اما هیچ کس راز ها ی درونی مرا جستجو نکرد و حقیقت حال مرا درک نکرد- مفهوم : هر کسی در حد فهم خود ؛ با من همراه و یا ر شد اما حقیقت حال من را در نیافت –
7-چشم و گوش : مراعات نظیر – دور ؛ نور: جناس – نیست :در مصراع اول : فعل اسنادی و در مصراع دوم : در معنای (وجود ندارد ) - را : حرف اضافه – نور :مجازا قدرت درک و بینایی – مفهوم : اسرار من در ناله های من نهفته است اما چشم و گوش ظا هری نمی تواند راز و حقیقت این ناله را در یابد –سر من از ناله ی من دور نیست : مفهوم معادل ( رنگ رخسار خبر میدهد از سر ضمیر) دارد – لیک چشم و گوش را آن نور نیست : مفهومی معادل( لیک کسی را دید جان دستور نیست )دارد-
معنی : اسرار درونی من و ناله های من از هم دور نیستند و ناله های من بیان کننده ی اسرار من هستند اما با چشم و گوش ظا هری نمی توان به راز و حقیقت ناله های من پی برد و فقط با چشم وگوش دل می توان آ ن را درک کرد- ( ظاهر بینان از درک حقیقت عشق عاجزند )-
8- مستور : پوشیده ، نهان – مسطور : نوشته شده – دستور : اجازه، راهنما ، وزیر ( در اینجا به معنی اجازه )- مستور، دستور: جنا س –
تن و جان : مراعات نظیر ، تضاد – صا مت (ن) : واج آوایی- معنی : اگر چه تن (جنبه ی مادی) وجان (جنبه ی روحانی )انسان ، پوشیده و جدا از هم نیستند
اما به هیچ چشم ظاهری بینی ، اجازه دیدن جان و جنبه ی روحانی اانسان ، داده نشده است – نکته : این بیت ، تکرار و تاکید بیت قبلی است –
مفهوم : گرچه جان تن را ادراک میکند و تن از جان آ گاهی دارد و هیچ یک از دیگری پوشیده نیست اما توانایی دیدن جان به هیچ چشمی داده نشده –
9- نیست :در مصراع اول فعل اسنادی است و در مصراع دوم به معنی (نابود) – باد: در مصراع اول به معنی (هوا )اسم است و(نیست باد ) در مصراع دوم ، فعل دعایی است ، به معنی ( نابود باد)- تشبیه : بانگ نای به آتش تشبیه شده – تضاد : است ، نیست ؛ باد ، آتش – باد و آتش : مراعات نظیر - جناس تام :
باد ، باد و نیست ، نیست – معنی : این نغمه و ناله نی هم چون آتش پر سوز و گداز است و فقط نفس و باد معمولی نیست ( آتش سوزان عشق عامل این ناله و فریاد است ) هرکس که این شور و هیجان و سوز و گداز عشق را ندارد ، آرزو می کنم که نابود شود –
10- آتش عشق : عشق به آتش تشبیه شده است – نی ، می : جناس ناقص اختلافی – ترصیع : کلمات دو مصراع در قرینه ی هم ، در وزن و حروف آخر یکسان و هماهنگ باشند – معنی : آن چه نی را به ناله و فریاد واداشته عشق است که هم چون آتش به جان او افتاده است و آنچه که می را به جوش و خروش وادشته ، نیز عشق است – مفهوم : عشق در همه هستی جاری است و محرک هستی و موجب کمال و ارزشمندی است –
11- حریف : همدم ، همدم ، مونس – پرده : جناس تام : پرده 1 ؛ نوا و نغمه ، پرده 2 ؛ حجاب و پوشش – پرده دریدن : کنایه از فاش کردن راز ، رسوا کردن - مفهوم : نغمه ها ی نی ،همدم هر هر عاشق هجران دیده است و راز او را فاش میکند ؛ و برای کسی که جویای معرفت است پرده ها و حجاب ها را از مقابل چشم بر میدارد تا معشوق حقیقی را ببیند - معنی : نغمه های نی ، همدم کسانی است که از معشوق خود جدا مانده اند ، نغمه های نی ، رازما را که همدم او بودیم فاش کرد –
12- تریاق : پادزهر ، ضد زهر – زهر و تریاق : تضاد و مراعات نظیر – زهری و تریا قی بودن : متناقض نما (پارادکس ) و در بیت آرایه ی تشبیه به کار رفته – که دید ( علامت سوال ) : استفهام انکاری – دمساز : همدم – مشتاق : آ رزو مند- معنی : هیچ کس زهر و پادزهری مثل نی ندیده است ، که که جمع اضداد باشد و در عین حال درد آفرینی ، درمان بخش نیز هست ؛ و هیچ کس همدم و آ رزو مندی مثل نی ندیده است , ناله های نی و کلام مولانا به ظرفیت وجودی هر کس بستگی دارد برای آنان که درد اشتیاق ندارد مثل زهر، دردآور و کشنده است وبرای انان که آتش عشق در وجودشان شعله ور است مثل تریاق درمان بخش است (به تاثیردوگانهی نی شاره دارد)
مفهوم : نی هم زهر وپاد زهراست ؛ در عین دردآفرینی ، درمان بخش است –( به ظرفیت وجودی افراد بستگی دارد ) -----
13- تلمیح : اشاره دارد به داستان لیلی و مجنون - راه پر خون : راه دشوار و فنا شدن در راه معشوق- معنی : نی ؛ داستان راه خونین عشق را بیان می کند ،
و از مجنون که سراسر از عشق است سخن می کند – مفهوم : نی ماجرای عشق های ناکام را بیان می کند ---
14- هوش : استعاره از (عشق ) از لی – بی هوش : استعاره از عارف اصل و عاشق حق - مصراع دوم : ضرب المثل و آرایه ی اسلوب معادله به کار رفته –
هوش وگوش : جناس – زبان و گوش : مراعات نظیر --- نیست ( در مصراع دوم به معنی : وجود ندارد )
مفهوم 1 : حقیقت عشق را هر کسی درک نمی کند؛ تنها عاشق ( بی هوش ) محرم است ، همان طور که ( گوش) برای ادرک سخنان ( زبان) ابزاری مناسب است --- مفهوم 2 : به درد آشنایی عارف دلسوخته اشاره دارد – معنی : حقیقت عشق را هر کس درک نمی کند وفقط عاشق می فهمد همان گونه که گوش میشنود ، زبان سخن میگوید ، عاشق نیز تنها محرم سخنان الهی است ---
15- بی گاه : غروب ؛دیر ؛شبانگاه –بی گاه شدن روزها : سپری شدن و پایان رسیدن کار ها – روز ،سوز : جنس – مفهوم : عاشق ،عمری غمگین است را با سوز دل و غم عشق همراه بوده است – معنی : روزها یبسیاری را در غم عشق گذراندیم : عمرمان در غم عشق سپری شد ) ، وز هایی که با غم عشق همراه بوده --- 16-تو:منظور( عشق) است --- روزها گو ، رو : تشخیص - باک، پاک: جناس ناقص--- معنی : اگر روزگار ما در غم عشق گذشت، بگذرد ترسی نیست ای عشق تو پایدار باش و با من بمان که چون تو ، پاک ومقدس نیست– مفهوم : استغنا و رضای عارفانه شاعر را می رساند -
17- بی روزی : بی نوا و درویش ، بی نصیب - دیر شدن روز : کنایه از ملول و خسته شدن در راه طلب – ماهی : استعاره از عارف واصل و عاشق حق وهجران دیده –
1
- آب : استعاره از عشق و معرفت – آب وماهی : مراعات نظیر – سیر ، دیر : جناس ناقص اختلافی و قافیه ی بیت --- روز ، روزی : جناس ناقص --- مفهوم : تنها ماهی دریای حق ( عاشق) است که از غوطه ور شدن در آب خسته نمی شوند ، هرکس هز عشق بی بهره با شد در راه طلب خسته می شود --- معنی : ماهی از شنا در آب خسته نمیشود ،عاشق از عشق خسته نمی شود و هر کس از عشق بی نصیب با شد در راه طلب خسته میشود .
18- پخته : نماد عارف و اصل --- خام : نماد کسی که بی بهره از عشق است – پخته، خام : تضاد--- معنی : آن که راه عشق نسپرده ( شخص بی تجربه و بی بهره ه از عشق ) از حال عارف بی خبر است ،پس باید سخن را کوتاه کرد و سکوت اختیار کرد ----
مفهوم: آن که درراه عشق قدم نگذاشته ، از حال عارف و اصل بی خبر است.